„Kao predsjednik parlamenta Mandić je jedan od najvažnijih političkih aktera u Crnoj Gori i u posljednje vrijeme djeluje manje direktno vezan za Beograd nego ranije. Čini se da pokušava da izgradi sopstveni politički prostor, po modelu Milorada Dodika“, kaže Biserko

Posljednja saopštenja Ministarstva vanjskih poslova i odluka da se osobe privedene u Tivtu vrate u Srbiju, može se tumačiti kao signal da se Crna Gora postepeno oslobađa političkog i bezbjednosnog uticaja Beograda. To, međutim, ne znači da su svi mehanizmi tog uticaja nestali. Naprotiv, i dalje postoje politički, medijski, obavještajni i crkveni kanali preko kojih Beograd nastavlja da pokušava da utiče na unutrašnje prilike u Crnoj Gori, kaže Sonja Biserko, predsjednica Helsinškog odbora u Srbiji, za Pobjedu.

Ističe da pokušaj Aleksandra Vučića da, slanjem aviona sa grupom lica iz Srbije u Tivat, proizvede bezbjednosni i politički incident tokom međunarodnog skupa nije uspio.

„Razlozi za to su višestruki: na skupu su bili prisutni vodeći evropski lideri, bio je pod pojačanim nadzorom zapadnih bezbednosnih službi, posebno francuskih i crnogorske bezbednosne službe reagovale su brzo i efikasno, sprečivši da taj pokušaj proizvede željeni efekat. Politička dinamika u Crnoj Gori je bitno drugačija nego pre nekoliko godina. Obeležavanje dvadeset godina obnove nezavisnosti pokazalo je da postoji široka društvena podrška evropskoj integraciji – oko 70 odsto građana podržava članstvo u Evropskoj uniji što potvrđuje da evropska perspektiva postaje dominantan strateški izbor crnogorskog društva. Premijer Milojko Spajić želi da njegova vlada dovrši pristupne pregovore i uvede Crnu Goru u Evropsku uniju. Ukoliko u tome uspe, prostor za projekte poput „srpskog sveta“, koji počivaju na političkom povezivanju regiona pod dominacijom Beograda, biće značajno sužen. Zato se može očekivati da će pritisci na Crnu Goru u narednom periodu biti intenzivirani, upravo zato što se njen evropski put nalazi u završnoj fazi“, navela je Biserko.

Na čemu opstaje koalicija Vučić, Dodik, Knežević: poslovima, propagandi ili želji za ,,velikom Srbijom“?

BISERKO: Koalicija Vučića, Dodika i Kneževića opstaje na spoju ideologije, političkog interesa i mreže ekonomskih i klijentelističkih veza. Te elemente nije moguće odvojiti – oni se međusobno dopunjuju. Ideja „velike Srbije“, odnosno koncept „srpskog sveta“, kao politički projekat nije ostvarena i pokazala je svoja ograničenja. Međutim, ona i dalje funkcioniše kao snažan mobilizacioni narativ. Održava uverenje da nacionalno pitanje nije završeno i služi za homogenizaciju biračkog tela, skretanje pažnje sa unutrašnjih problema i opravdavanje politike koja se predstavlja kao zaštita „srpskog nacionalnog interesa“.

Još čvršći temelj ove koalicije predstavljaju zajednički politički i ekonomski interesi. Mreže moći, klijentelizma i različitih poslovnih aranžmana stvaraju uzajamnu zavisnost političkih elita i omogućavaju očuvanje njihovog uticaja. Nacionalistička retorika zato nije samo ideološki okvir, već često služi kao politički paravan iza kojeg se učvršćuju postojeći centri moći i prikrivaju korupcija, zloupotrebe institucija i privatizacija države.

Da li je Milan Knežević posljednja uzdanica predsjednika Srbije u Crnoj Gori i da li je sada Srbija u mogućnosti, s obzirom na unutrašnjo-političke probleme, da destabilizuje Crnu Goru?

BISERKO: Milan Knežević jeste jedna od najistaknutijih političkih uzdanica Aleksandra Vučića u Crnoj Gori, ali nije jedina. Beograd i dalje raspolaže mrežom političkih, medijskih i društvenih aktera kroz koje nastoji da zadrži svoj uticaj, iako su ta uporišta danas znatno fragmentiranija nego ranije. Posebno važan kanal uticaja ostaje Srpska pravoslavna crkva, koja u pojedinim politički osetljivim trenucima može doprineti podizanju društvenih i političkih tenzija. Srbija je danas suočena sa ozbiljnim unutrašnjim političkim problemima i dubokom krizom legitimiteta vlasti, što objektivno ograničava njenu sposobnost da otvara nove regionalne krize. To, međutim, ne znači da treba potceniti mogućnost pokušaja destabilizacije. Iskustvo pokazuje da vlast u Beogradu u periodima unutrašnjih kriza često poseže za regionalnim pitanjima kako bi skrenula pažnju javnosti i homogenizovala svoje biračko telo.

Zbog toga je važno da institucije Crne Gore ostanu funkcionalne, da sarađuju sa evropskim i evroatlantskim partnerima i da ne dozvole da unutrašnje političke razlike postanu prostor za spoljne uticaje.

Možemo li očekivati da EU preduzme neke konkretne akcije u zaštiti Crne Gore ako režim u Srbiji nastavi sa provokacijama?

BISERKO: Evropska unija ima više razloga da nastavi snažno da podržava Crnu Goru na njenom putu ka članstvu. Prvi je unutrašnjo-politički – da se pokaže da politika proširenja nije zamrla i da i dalje može da proizvede konkretne rezultate. Drugi je strateški i geopolitički. Stabilnost Zapadnog Balkana, a posebno Crne Gore kao najnaprednije kandidatkinje, važan je element šire evropske bezbednosne arhitekture. Crna Gora ima i dodatnu stratešku vrednost jer izlazi na Jadransko more, što je čini relevantnim čvorištem u okviru šireg mediteranskog i bezbednosnog prostora Evropske unije. To joj daje značaj koji prevazilazi njenu veličinu i broj stanovnika. Zbog toga se može očekivati nastavak snažne političke i tehničke podrške evropskih institucija crnogorskim reformama i pristupnom procesu. Istovremeno, EU će verovatno insistirati na jačanju vladavine prava, otpornosti institucija i smanjenju ranjivosti na spoljne političke uticaje.

Predsjednik parlamenta Andrija Mandić je najavio da će u kabinet unijeti reprodukciju „Kosovskog boja“ autora Petra Lubarde. To je poruka Vučiću, da još uvijek računa na njega, ili EU?

BISERKO: To je politička poruka. Kosovo je i dalje jedno od najjačih identitetskih i simboličkih pitanja u srpskom političkom prostoru i ovakvi gestovi imaju mnogo šire značenje od kulturne ili istorijske simbolike.

Kao predsednik parlamenta Mandić je jedan od najvažnijih političkih aktera u Crnoj Gori i u poslednje vreme deluje manje direktno vezan za Beograd nego ranije. Čini se da pokušava da izgradi sopstveni politički prostor, po modelu Milorada Dodika – da zadrži bliske veze sa Beogradom i istovremeno pokaže da nije samo izvršilac politike Aleksandra Vučića.

Isticanje kosovske simbolike može se tumačiti kao poruka – sopstvenom biračkom telu, Beogradu, ali i međunarodnoj zajednici. Teško je reći da li je pre svega namenjena Vučiću ili Evropskoj uniji i Mandić želi da pokaže da nije odustao od politike identitetskih pitanja koja su ga politički profilisala.

Kosovo ostaje centralna tema političke mobilizacije u Srbiji. Vidovdanski skupovi i insistiranje na kosovskom narativu pokazuju da vlast i dalje koristi to pitanje za jačanje nacionalne homogenizacije i skretanje pažnje sa unutrašnjih političkih i društvenih problema. Međutim, uprkos toj retorici, realnost na terenu je drugačija – Kosovo funkcioniše kao nezavisna država, a mogućnost povratka na stanje pre 1999. ili pre proglašenja nezavisnosti praktično ne postoji. Upravo zbog toga kosovsko pitanje danas ima mnogo veću simboličku i političku nego praktičnu dimenziju.

U posljednjih mjesec dana predsjednik Srbije se sve više otvoreno povezuje sa kriminalcima u Skaj prepiskama, šta se dešava unutar kruga vlasti – kriminalni milje, Vučić je na mitingu 27. juna najavio nova pomilovanja?

BISERKO: Višemesečna politička kriza u Srbiji, koja traje gotovo dve godine i čiji su koreni nastali i ranije, ozbiljno je narušila legitimitet vlasti i predsednika Aleksandra Vučića, ali se još ne može proceniti kada bi moglo doći do političke promene, očigledno je da se sistem nalazi pod velikim pritiskom. U javnosti se sve češće pojavljuju informacije iz sudskih postupaka i Skaj komunikacija koje dovode u vezu pojedine osobe iz kriminalnog miljea sa ljudima bliskim vlasti. To dodatno pojačava utisak da postoje ozbiljne pukotine unutar vladajućeg kruga i otvara pitanje odnosa između političke moći i organizovanog kriminala.

Indikativan je i slučaj Milana Radoičića. Uprkos očekivanjima Evropske unije da bude procesuiran zbog događaja u Banjskoj, on se i dalje pojavljuje u javnosti, dok predsednik Vučić tvrdi da je postupak protiv njega politički motivisan i povezan sa Kosovom, a ne sa kriminalom. Takav odnos šalje poruku da vlast nema političku volju da otvori to pitanje, bez obzira na međunarodne pritiske.

U tom kontekstu, Vučićeva najava novih pomilovanja dodatno je izazvala pažnju javnosti. U politički polarizovanom društvu takve poruke neizbežno podstiču spekulacije o tome da li je reč o pokušaju učvršćivanja lojalnosti pojedinih struktura ili o pripremama za moguće političke promene. Ono što je izvesno jeste da rastuća politička neizvesnost dovodi do pregrupisavanja unutar vladajućih elita, pri čemu još nije jasno kako će se ti odnosi razvijati i ko će iz njih izaći kao ključni akter.

Portal Analitika