Istorija

Dušan Ičević

Kulišić ponovo

Apr 27, 2026 0 Komentara

(15 riječi)

Četrdeset šest godina nakon originalnog pojavljivanja u našim knjižarama (Pobjeda, Titograd, 1980) naučna studija poznatog etnologa Špira Kulišića "O Etnogenezi Crnogoraca" je ponovo pred crnogorskom čitalačkom publikom. O njoj će se razgovarati na više naučnih skupova. Moj  prilog je podsjećanje na Kulišićevo mišljenje i naučni skup o prvme izdanju održanome 1980, godine.

         

I/

Zapisano o prvom izdanju, sažeto.

Kulšić: „Osnovno polazište je da je „etničku osnovu crnogorskog naroda sačinjavao veoma stari sloj  slovenskog stanovništva, još od vremena doseljavanja.“(str. 11) Navodi K. Jirečeka (Istorija, Beograd 1922, I, str. 83.) da su stanovnici Duklje bili „jako izmiješani, sa mnogim slovenskim naseljem.“(podvlačenje Kulišića). Izvodi zaključak: u Duklji XI i XII vijeka, pored jedne skupine Hrvata, glavnu etničku masu sačinjavali su Dukljani, zapravo stariji sloj slovenskoga stanovništva, izmiješan sa ostacima manje ili više poromanjenih starinaca.(kurziv moj, D. I.)(str. 21, 86)

Opsežnim istraživanjem i detaljnim pregledom po područjima Crne Gore prikazuje kako su nastajala i miješala se narodnosna slojevnost. Posebno obrađuje poslovenjivanje vlaškoga stanovništva.

U Završnim rzmatranjima potvrđuje izmiješanost stanovništva i poslovenjivanje starinaca. Zanimljivo je da uporište nalazi i kod J. Erdeljanovića, koji je svuda nalazio srpske tragove i porijeklo, u navodu za pojedina plemena da su „mogla biti od onih Slovena koji su pre Srba prodrli na Balkan pa i u zetske krajeve.“(str. 86)

Kulišić završava istraživanje sa tvrdnjama:

„da u etnogenezi crnogorskog naroda osnovni sloj predstavlja staro slovensko stanovništvo, još iz vremena doseljavanja, koje vizantijski izvori XI vijeka nazivaju Dukljanima.“

da je slovensko stanovništvo postepeno izvršilo asimilaciju balkanskih starinaca, pretežno dalmatsko-romanskoga govora,

da su u manjoj mjeri asimilisani i djelovi albanskih starinaca,

da u vrijeme turskih osvajanja i opadanja balkanskih feudalnih država oživljavaju rodovsko plemenske formacije i njihove ustanove u Crnoj Gori i u susjednim djelovima Hercegovine i Albanije.

da u Crnoj Gori i Brdima, najviše iz ekonomskih razloga ili krvne krvne osvete, mnogi pojedinci pa i cijele porodice  su prisiljene da traže utočište u novoj sredini, pa najčešće ulazili u ženino bratstvo ugzorilokalnim brakom (domazetstvom),

da je ogromna većina doseljenika poticala iz susjednih crnogorskih plemena, što je olakšavalo asimilaciju stanovništva u svakome plemenu i izvjesno izjednačavanje cjelokupnoga stanovništva Crne Gore.

Da je i u tursko vrijeme etnička osnova i etnički karakter stanovništva nijesu znatnije izmijenjeni nego je ostalo crnogorsko...

Može se tvrditi da su duboki korijeni „crnogorskog naroda, koji svojim antropološkim likom, jezikom, svojim ustanovama, svojom tradicionalnom kulturom predstavlja posebnu balkansko-slovensku etničku sintezu.“(str. 93-94)

          Autor je imao potrebu da ponovi da „još u ranom srednjem vijeku obrazovana je etnička osnova crnogorskog naroda  južnoslovenske grane, sa njegovim starim slovenskim i preslovenskim naslijeđem, koje se razvilo u procesima etničkog požimanja.“(str. 100)

Kulišićeva naučna potvrda autentičnosti crnogorskoga etnikuma, koji uveliko sačinjava crorsku naciju osporava pokušaje da se ona potre, proglasi za politički konstrukt ili Crnogorci posrbe.     

 

II

O Kulišićevoj knjizi organizovana je 19. juna 1980. godine Tribina u Marksističkome centru CK SK Crne Gore na temu Etnogeneza Crnogoraca i marksističko određenje nacije. Neautorizovani tekstovi saopštenja objavljeni su u časopisu Praksa (broj 4, Titograd 1980)

Prvi učesnik u raspravi dr Mirko Barjaktarović je potvrdio da je, pojmovno, etnogeneza „i fizičko, porijeklo određene etničke zajednice kao i sastav i porijeklo njenih kulturnih osobenosti.“(Mnogostruki uticaji, str. 13) Autotovo polazište jeste:

          „Dakle, Crna Gora i crnogorski narod  do prvih decenija našeg stoljeća bili su samo politički pojmovi, dok su se Crnogorci etnički osjećali i iskazivali Srbima.“ Na sopstveno pitanje „Odakle, onda, Crnogorce vremenski da odvojeno posmatramo kao narod i naciju?“, odgovara: „Svakako, tek od vremena drugog svjetskog rata i naše revolucije.“(str. 15) Samo nije pomenuo – Đilasa.

Barjaktarević, kao etnolog znalac, daje koristan pregled imenovanja etnosa u brojnim spisima, navođenjem starinaca (Ilire, Romane, Kelte, u prolazu, Vlahe, čak i Sase i Jevreje, posebno Arbanase), sa nakanom da se svuda nađu Srbi. Izričit je: od Nemanje na ovamo Duklja je srpska.(str. 18)

Zaključuje da po jeziku, koji je jedna od vodećih i nosećih etničkih osobina i odrednica, i na osnovu „do skoro čuvanih osnovnih običaja i vjerovanja narodnih, kao i opštih pogleda na život i svijet, te njihovih samoosjećanja i samoiskazivanja, Crnogorci su u osnovi Srbi.“ Istina, Srbi koji su „pod određenim isturenim (!, moje čuđenje, D. I.) istorijskim i osobenim geografskim, ekonomskim i drugim prilikama i uslovima primili sa strane, ili i sami stvorili, i poneku regionalnu crtu i odliku.“(str. 20)

Zastajem, i poričem, prvo, da se samo po jeziku uveliko prepoznaje etnos, pošto brojne nacije na engleskome, španskome itd. jezičkome području nastale kolonijalnim osvajanjem, imaju svoju autentičnu samosvojnost. Drugo, neprekidne oslobodilačke borbe, relativna autonomija i potom samostalna državnost, način života i sistem vrijednosti sazdan i sadržan u čojstvu odlikuju Crnogorce od susjednih naroda, pa i Srba. Treće, sporno je da su po nabrojanim prilikama  stekli samo poneku regionalnu crtu i odliku, pošto su kompletna nacija. I sam Barjaktarović priznaje da su Crnogorci izvojevali pravo da se iskazuju kao poseban narod, ali kao etnolog tvrdi „da je stanovništvo Crne Gore etnički i istorijski srpsko, ali da je sada pravno.politički i nacionalno crnogorsko.“(str.20) Dovoljno (?) za „Srbina poreklom iz Crne Gore“. 

U svome tekstu i dr Dragoljub Petrović je izričit:

„Crnogorska nacija je činjenica.“ Sa tom činjenicom je besmisleno „ratovati“ ali je potrebna prava, trezvena, ozbiljna i argumentovana rasprava o konstituentima crnogorske nacije.(str. 128) I odmah opovrgava da jezik ne može biti konstituent. Nije mu jasno ni da državnost može biti konstituens, pošto se obuhvata samo Stara Crna Gora a ne i Brda, te da je i kulturno nasljeđe pretežno srpsko.(str. 129) Zaključuje da postojeća crnogorska nacija „nastaje emancipovanjem iz srpske nacije“, pa je i njena etnogeneza „sasvim specifična i vrlo kratka.“(str. 130)

          Otklon od etnogeneze čini dr Dimo Vujović sa stavom: Nacija nije etnička kategorija. Smatra i da se cjelokupno kulturno nasljeđe u Crnoj Gori ne može uvrstiti u crnogorsko nacionalno biće. (O etnogenezi 999Crnogoraca i marksističkom opredjeljenju nacije, str. 57, 58-61)

Zastupa gledište „da se crnogorska nacija konstituiše u periodu kada u Crnoj Gori dolazi do razvoja modernog građanskog društva... tek poslije Crnogorsko-turskog rata 1876-1878. godine.“( str. 62)

Iz svoga istraživanja zaključuje: „iz srpske mase, zbog određenih istorijskih uslova razvitka pojedinih djelova te mase, formirale su se dvije nacionalne individualnosti: srpska (koja je naslijedila ime etničke mase iz koje je ponikla) i crnogorska.“(str. 77) Primjećujem da pojam mase nije odgovarajući za nacionalno oblikovanje, osvješćivanje i razlikovanje. Autor je svoja mišljenja sabrao u knjizi Prof. dr Dimitrije Dimo Vujović, Prilozi izučavanju crnogorskog nacionalnog pitanja, čije sam tekstove komentarisaoi u prvoj knjizi o Crnogorskoj naciji, i kasnije, kontekstalno, i sada.   

Učesnici skupa koji odbijaju svaku primisao da su Crnogorci samosvojni zastali su u stereotipu da su oni porijeklom, svojim bićem i vrijednostima zasvagda samo Srbi. Za Kulišićev spis se kaže da je „izuzetno bezvrijedna knjiga“ (str. 125), a za suparnike u mišljenju da su neznalice. (Dr Dragoljub Petrović, Nauka u službi nasila nad činjenicama, str. 125-126) U knjizi ima dosta pseudonaučnoga, pošto hoće da „ustanovi etnogenezu Crnogoraca kao posebnog etnosa, dakle naroda“, koji ima(ju) „... naglašene etnokarakteristike koje ih izdvajaju od Srba i drugih naroda na Balkanu.“ (Dr Rastislav Petrović, Voluntarizam i proizvoljnost, str. 23) Dr Rastislav Petrović i dr Novak Ražnatović (Tendenciozno manipulisanje izvorima,str. 127-200) spore način na koji Kulišić koristi istorijske izvore za svoje nalaze, ponavljajući da su skoro svuda samo srpski nazivi za stanovnike Duklje, Zete, Crne Gore. Način upotrebe istorijske građe kritikuje i dr Dimo Vujović.(str. 77-85)

Oprečno srpskim etnolozima i istoričarima, crnogorsku naciju zastupaju dr Vojislav Nikčević, dr Slobodan Tomović, dr Radoslav Rotković, dr Vidak Vujačić.

Nikčević u oznakama Vlah, Arbanas i Srbin nalazi i socijalni i statusni sadržaj. (O nekim pitanjima etnogeneze Crnogoraca, str. 93) I Nikčević i Rotković ustvrđuju da se u svim spisima uvijek razdvaja i razlikuje srpska zemlja od Pomorja, pomorske zemlje, koja označava Dioklitiju/Duklju. Nikčević je pronašao samo jedan domaći izvor u kojemu se kazuje da je Stefan Prvovenčani vladao svim srpskim zemlama, u koje ubraja i Dioklitiju, ali ne u etničkome nego u značenju političke vlasti.(str. 98)

Za Tomovića „Crnogorci imaju svoj socio-istorijski,kulturno-istorijski i politički identitet nezavisno od etnogeneze.“(Kulturno-istorijska tradicija kao konstituenta nacionalne samosvijesti, str. 110)

 Dr Radoslav Rotković prebira po starostavnim spisima, postavlja pitanja o suštini stvaranja crnogorske nacije i smatra „da se Crnogorci nijesu razvili iz Srba već iz grupe slovenskih plemena koja su se doselila u Prevalis iz područja današnje Istočne Njemačke...“(Šta nam nudi građanska nauka, str. 124) Autor je svoja istraživanja objavio u opsežnim i brojnim knjigama, koje koristim u obije knjige.

U saopštenju Teorijske pretpostavke stvaranja crnogorske nacije dr Vidak Vujačić nakon podsjećanja na osnovna sociološka tumačenja nacije „razgleda“ razvoj tradicionalnoga crnogorskoga društva, od naroda kao nacije u formiranju, posebno u raspadanju plemenske strukture i organizacije u procesu stvaranju države, u klasno-socijalnome raslojavanju i zavladavanju građanske klase.(str. 178-179)

Posebno vrijedan naučni doprinos je tekst O postanku crnogorskog naroda dr Branislava Đurđeva, koji je kritički prosudio određene Kulišićeve stavove i dao svoje viđenje samobitnosti crnogorske nacije.

Nacija jeste i etnička kategorija koja se stvara istorijski, ali ima i svoje prirodno obilješje, kao što je i proizvodnja prirodna djelatnost ljudi i kao takva društveno organizovana.(str. 46)

          Na učešće na Skupu nijesam pozvan, iako sam bio doktor Nacije i federalizma. Doktorska disertacija objavljena je u knjizi Nacija i samouprvaljanje (Pobjeda, 1976, (str. 236).