Dokolica

GORAN SEKULOVIĆ – IN MEMORIAM: JIRGEN HABERMAS (I)

HABERMASOVA REKONSTRUKCIJA ISTORIJSKOG MATERIJALIZMA

Mar 15, 2026 0 Komentara

(15 riječi)

Povodom smrti Jirgena Habermasa (1929-2026), jednog od najistaknutijih svjetskih filozofa, između ostalog i filozofskog i političkog učitelja Zorana Đinđića, donosimo u šest nastavaka uvodni tekst dr Gorana Sekulovića iz zbirke tekstova ’’HABERMASOVA REKONSTRUKCIJA ISTORIJSKOG MATERIJALIZMA’’.

.............................................................................................................

                                           

Odluku da finalizujem teorijsko uobličenje i publikujem ovu raspravu-studiju-zbirku tekstova pod zajedničkim naslovom ’’HABERMASOVA REKONSTRUKCIJA ISTORIJSKOG MATERIJALIZMA'' zahvaljujem i daljem, tj. i današnjem, aktuelnom, savremenom i globalnom značaju filozofije Karla Marksa, ali i kritičko-konstruktivnog pristupa jednog od najistaknutijih savremenih evropskih i svjetskih filozofa Jirgena Habermasa (Jürgena Habermasa) Marksovoj filozofiji[1] – u ovom slučaju konkretno njegovom učenju o istorijskom materijalizmu. Dakako, i ''inicijacijskoj'' osnovi rasprave nastaloj još prije nekoliko decenija, za vrijeme mog osnovnog studiranja marksizma i filozofije na Filozofskom fakultetu u Nikšiću i poslijediplomskog studiranja na katedri za filozofiju Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu. Ova rasprava, odnosno zbirka članaka je koncipirana hrestomatski, pa mi se zbog činjenice da se na isti način oblikuje i ’’Istorija crnogorske filozofije’’, učinilo adekvatnim da se i ona nađe u njoj. Sadrži osim mog teksta – istoimenog naslova koji se ovđe jedino i publikuje – još tri odabrana originalna, tj. izvorna članka. U prvom redu, tu je glavni izvorni tekst Jirgena Habermasa iz njegove knjige koja inače sadrži dvanaest rasprava koje su okupljene u četiri teme. “To su prilozi pisani za razne prigode i različitih opsega i ambicija (studije, replike, diskusije, natuknice) ali one su po mišljenju autora, a i po našem mišljenju, sve usmjerene na ovaj u naslovu knjige istaknuti problem.'' (prof. dr. sc. Hotimir Burger). Zatim je tu upravo prof. Burgera (dugogodišnjeg redovnog profesora katedre za filozofiju Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu i jednog od mojih profesora iz tadašnje srednje generacije predavača na poslijediplomskim studijama iz filozofije – uz starije Gaja Petrovića, Milana Kangrgu, Danka Grlića, Danila Pejovića, Branka Bošnjaka..., koji su pripadali filosofskom krugu oko ‘’Praxisa’’ sa kojima je Habermas sarađivao – na tom Fakultetu polovinom osamdesetih godina prošlog vijeka) interpretativni tekst kao jednog od najreferentnijih tumača ove Habermasove teme i na kraju još jedan izvorni Habermasov tekst ’’Filozofija kao namjesnik i čuvar’’, ovđe uvršten zbog značaja filozofije koja je zastupljena i u strukturi Habermasove zbirke članaka o istorijskom materijalizmu.

 

Uvod

 

Na početku ovog uvoda dajemo kroki ličnosti i djela Jirgena Habermasa, iako je ono još uvijek aktivno i živo i reaguje na izazove vremena a time i dalje uobličava svoje vehementno i respektabilno djelo.

''Već pola veka Jirgen Habermas je jedan od najslavnijih filozofa sveta. Impresionira dubina misli i široka lepeza tema sa kojima se bavi. Ali u svetu je Habermas pre svega poznat kao filozof morala i politički mislilac... Etika je za Habermasa na prvom mestu stvar društva i dijaloga... Filozofska dimenzija njegovih zasluga leži u primeni dijaloga... Naglašava prirodu dijaloga u razvoju pojedinca... Drugi važan doprinos Habermasa je u političkoj kulturi, koja je dovela do renesanse dijaloga... Pojam dijaloga  predstavlja prvi izvor koji je Habermasu doneo zasluženu slavu. Habermas je pre svega evropski filozof... Sa Maksom Veberom on se slaže da centralni znak modernog vremena predstavlja promena našeg poimanja uma... Habermas predlaže da pojam uma proširimo i na ostalee dimenzije ljudskog života, a pre svega na područje morala i estetike, jer ne smemo dozvoliti da ih prepustimo samovolji osećaja i ukusa... Razlog što Habermasa uvažava ceo svet leži i u njegovoj teoriji istorije i filosofske antropologije. Sve to ne bi bilo dovoljno, da Habermas nije postao primer da intelektualac može i treba da deluje u javnosti. On se nije zadovoljio da samo piše i drži predavanje na univerzitetu.  Neumorno je učestvovao na važnim debatama... Između teorije i prakse u Habermasovom mišljenju postoji organska veza. On je teoretičar demokratije i zastupa otvoren, slobodan razgovor u kome nema mesta cenzuri... U naše vreme smo s pravom zabrinuti zbog nestanka angažovanih intelektualaca. Oni su, po svemu sudeći, ugrožena vrsta. Angažovanim intelektualcima preti opasnost da postanu trivijalni, jer često lakomisleno potpisuju razne banalne peticije. Sa druge strane, intelektualce u politici potiskuju i zamenjuju svee višee visokospecijalizovani eksperti. U takvom svetu Jirgen Habermas ostaje svetao primer čoveka koji na suveren način ujedinjuje ulogu građanina i filozofa. Mi smo svi njegovi dužnici, bez obzira na to da li živimo u demokratskim zemljama ili ne. On predstavlja inspiraciju za sve nas.''[2]

Nema sumnje da se na ovako visoko izrečene ocjene o Habermasovom djelu može i mora! nastaviti diskurs o tome ko je bio ’’pozvan’’ teorijski da se ’’obračuna’’ sa istorijskim materijalizmom kao jednim od glavnih baštinskih koncepata Marksovog ukupnog nasljeđa. Ako odmah, u startu, ’’usudimo se’’ da se zapitamo ko je svojevremeno (dok marksizam još uvijek nije bio – a vidimo da to početkom treće decenije XXI-og vijeka postaje čak i liberalizam! – toliko na društvenim i istorijskim marginama, ili se možda samo zapravo nama čini da je na tim marginama!?) mogao od savremenih mislilaca da postavi tako radikalan zahtjev i zadatak da se pristupi preispitivanju istorijskog materijalizma kao jednog od, dakle, kanona klasičnog, tzv. ortodoksnog marksizma i prije svega Marksovog izvornog djela, nema sumnje da se nikako ne bi mogao zaobići upravo njemački filozof Jirgen Habermas – jedan od najistaknutijih predstavnika Instituta za socijalna istraživanja u Frankfurtu zajedno sa Teodorom Adornom po kome se ovaj filozofsko-sociološki krug „kritičke teorije“ naziva i ''Adornova škola'', Alfredom Šmitom, Maksom Horkhajmerom u čijoj se knjizi ''Pomračenje uma'' (''Logos'', Sarajevo, 1963.g.) opisuje djelatnost ovog tzv. ''Frankfurtskog kruga'' prije i nakon Drugog svjetskog rata), Herbertom Markuzeom... – koji je čak u posljednjim decenijama druge polovine XX vijeka slovio kao najrespektabilniji i najpoznatiji živući svjetski intelektualac. Ili, kako to obrazlaže prof. dr. sc. Hotimir Burger: ’’Habermas je po svome teorijskom habitusu za takvu raspravu više nego kvalificiran. Od svoje disertacije o Schellingu, pa preko svih svojih radova on tematizira, zapravo, samo jedan problem koji ga od početka uključuje u diskusiju s Marxom i marksizmom – taj je problem odnos teorije i prakse. Tu temu ne razmatra on samo teorijski, bilo u smislu jedne filozofije i refleksije povijesti, bilo u smislu teorije socijalnih znanosti, već uvijek iznova artikuliranom namjerom da pronađe primjereni put bitnoga dodira mišljenja, teorije, filozofije s povijesnom zbiljom u kojoj se javlja. A ta se zbilja danas više principijelno ne može svoditi ni na jednu regiju, državu ili društvo nego na epohu.’’[3]

Istorijski materijalizam je jedno od najvažnijih učenja-teorija Karla Marksa, odnosno marksizma kao multidimenzionalnog i multidisciplinarnog pogleda na svijet. Marks je za njega rekao da je „vodeći princip mojih istraživanja“. Marksovu misao u cjelini i sam istorijski materijalizam nesumnjivo i nepobitno prožima duboko ontološko-antropološko utemeljenje.[4] Popularno i opšte prihvaćen je kao Marksova teorija istorije, a to znači kao materijalistička dijalektika primijenjena u sferi ljudske istorije. Mnogi istorijski materijalizam smatraju za osnovom marksizma, pa čak i kao sinonim za njegovo učenje u cjelini. U svakom slučaju, ne rijetko, tradicionalno se – osobito u tzv. ortodoksnom i dogmatskom marksizmu (mada između njih ne stoji u potpunosti znak jednakosti) – pod marksizmom podrazumijevalo da ga čine s jedne strane istorijski materijalizam, a s druge strane dijalektički materijalizam. U svom govoru na Marksovoj sahrani, sumirajući njegova teorijska dostignuća, Engels je dodijelio počasno mesto istorijskom materijalizmu: „Kao što je Darvin otkrio zakon razvitka organske prirode, tako je i Marks otkrio zakon razvitka ljudske istorije“.