Od bitaka crnogorske vojske do Trinaestog jula
Izlaganje dr Srđe Martinovića na tribini „Od čojstva i junaštva do bratstva i jedinstva” koju je organizovao SUBNORA Crne Gore povodom crnogorskih bitaka za slobodu na Martinićima i Krusima, Vučjem dolu, Fundini i Trijepču.
Piše:
SUBNORA
Savez udruženja boraca i antifašista Crne Gore
Ustaničke borbene jedinice i vojne akcije u julskom ustanku 1941. godine odlikovale su se posebnim karakteristikama. Njihova organizacija, nazivi borbenih grupa, rukovodstvo, način komunikacije, naoružanje, vođenje gerilske borbe, primjena metodične odbrambeno-gerilske taktike imali su visok stepen sličnosti sa principima organizacije crnogorske narodne vojske. Da bi se bolje razumio način organizovanja borbenih grupa, neophodno je osvrnuti se na istorijske korijene ove organizacije tj. crnogorsku narodnu vojsku iz 19. vijeka.
Vučji do
Za crnogorsku vojsku organizovanu na plemenskoj i bratstveničkoj osnovi, u permanentnoj borbi za očuvanje nezavisnosti istakla su se posebna svojstva i karakteristike. U Crnoj Gori vojsku je predstavljao naoružani narod, svi muškarci od djetinstva, pa do duboke starosti, odnosno smrti. Za vrijeme rata u svoje jedinice svrstavali su se svi koji su bili sposobni da nose oružje, a u ranijim ratovima nerijetki su bili i slučajevi da su se žene služile oružjem i učestvovale u oružanim sukobima potpomažući svoje muškarce. Takva vojska imala je karakter milicijskog tipa. Crnogorci su u rat stupali kao dječaci, sa svega 10 ili 12 godina bili su sposobni da upotrebljavaju revolver ili jatagan. Osobe od 10–12 do 17 godina zajedno sa licima starijim od 62 godine sačinjavali su rezervu. Dječaci su se od najranije dobi privikavali najrazličitijim naporima i poteškoćama. Vježbali su razne sportske vještine, od takmičenja u hodanju, trčanju, bacanju kamena, skoku u vis i dalj, penjanju, rvanju, pucanju u metu, korišćenju handžarom.[1] Snažna ratnička tradicija i rano stupanje dječaka u vojne redove stvorili su uslove da Crnogorce nazivaju „Spartanicima našeg vremena”.[2] U miru i u ratu Crnogorac je bio naoružan, oružje je bilo sastavni dio crnogorske nošnje koja je dugo vremena predstavljala jedinu uniformu crnogorskog vojnika. Stalno opasan oružjem bio je branitelj zemlje. U slučaju udaljavanja od kuće, na udaljenosti većoj od 10 km morao je sa sobom nositi i pušku. Svaki Crnogorac je znao zborno mjesto i svoje dužnosti u slučaju formiranja jedinica.[3]Crnogorski vojnik je bio specifično vezan za svoju jedinicu, jer je čitav njegov rod — bratstvo sačinjavalo vod ili četu, a njegovo pleme ili selo — bataljon. Poznavao je svakog od svojih saboraca, oficira i podoficira koji su mu bili najbliži krvni srodnici, a s kojima je rastao i poznavao ih od rođenja. Uprkos nedovoljnoj vojnoj obuci, u takvoj jedinici vladale su jake međusobne veze.[4] Krvna bliskost saboraca davala je jedinici posebnu međusobnu bliskost, kompaktnost i pouzdanost. U društvu sa duboko ukorijenjenom plemenskom i rodbinskom sviješću prisutna je i svijest da će svaki vojnik stajati na svom mjestu dok ga smrt ne odnese, da će biti požrtvovan za svoga saborca i jednicu uopšte. U takvim okolnostima visoko je bilo razvijeno i međusobno dokazivanje u ratovima, jer vojnici koji su se borili rame uz rame sa najbližim rođacima imali su poseban moralni odnos da ne zaostanu ili posustanu iza svojih krvnih srodnika. Tako razvijen moralni i borbeni kodeks omogućavao je visok stepen borbene gotovosti jedinice koja je, iako malobrojnija, mogla imati učinkovitije dejstvo od neprijateljske jedinice. Kako je to dobro primijetio norveški pukovnik i putopisac Henrik Angel „svako je ljubavlju vezan za svoj odred, svoje nadređene, svoje drugove jer čast odreda je čast zemlje, sela, roda”.[5]
Crnogorski vojnik čitav život živi kao vojnik, u uniformi i s oružjem za
pojasom. Uska povezanost između civilnog i ratnog djelovanja stvorila su
specifičan odnos i ispreplijetanost između ova dva oblika života u ratu i miru.
Tokom stvaranja i postojanja crnogorske vojske, pojmovi Crnogorca kao građanina
i Crnogorca kao vojnika bili su tako tijesno vezane pojmovne kategorije[6]
da ih ni nadležne vlasti nijesu bile u stanju do kraja razdvojiti i definisati.
Najveći period postojanja crnogorske vojske civilne i vojne funkcije su
najčešće bile objedinjene u jednom licu. Tako su sve do 1880-ih godina
plemenski kapetani, kao najviša upravna vlast u kapetaniji kao
teritorijalno-administrativnoj jedinici, ujedno bili i komandanti plemenskih
bataljona — komandiri. U januaru 1881. godine komandirima su oduzeta kapetanska
zvanja.[7]
Pored nemogućnosti razdvajanja civilnih i vojnih poslova i funkcije, ovakav
dualitet išao je na štetu uspješnom obavljanju zadataka iz obje funkcije.
Upravo iz ovih razloga Uredbom iz 1875. godine, a potom dodatno i naredbom, iz
1881. godine, knjaz Nikola je na prijedlog Državnog savjeta „riješio osloboditi
sve komandire koji su ujedno i kapetani”.[8]
Tako su komandanti bataljona ostali da obavljaju vojne dužnosti, a za plemenske
kapetane imenovana su druga lica. Ipak, i pored ovog pravnog uobličavanja
navedene oblasti, sve dok je postojala crnogorska država egzistirali su
pojedinačni slučajevi personalnog dvojstva vlasti.[9]
Praktični dualitet dviju vlasti prenosio se i na pravna i administrativna
tumačenja od strane civilnih i vojnih vlasti oko toga kada je Crnogorac vojnik,
a kada građanin tj. civil. Na ovu problematiku dodatno je otežavajuće djelovala
i razvijena svijest, proistekla iz duboke ratničke tradicije, po kojoj su narod
i vojska, građanin i vojnik isti pojmovi, pri čemu je jedina razlika bila u
položaju u kojem se Crnogorac nađe.[10]
S tim u vezi, neizbježno je i pojmovno razgraničenje ratnika i vojnika, jer
Crnogorac je znatno duže bio ratnik, nego li što je to vojnik. Kao ratnik sa
oružjem u ruci uspješno je branio nezavisnost vjekovima, dok je vojnik u uniformi
sa strogim vojnim propisima i disciplinom bio relativno kratko. Iz takvih
razloga civilne i vojne vlasti su teško izvodile razliku, a generalno
objašnjenje izvodilo se u tome da je Crnogorac vojnik kada god je pod barjakom
i kad vrši dužnost, dok je građanin,[11]
odnosno civil, u svim ostalim situacijama. Naročito je bilo važno napraviti ove
razlike prilikom prestupa koji su bili razvrstani u dvije kategorije: 1) čisto
građanski, učinjeni u građanskom životu van vojske ili dok je čovjek „u
vojničkom životu”, a ne „zasijecaju u čisto vojnička pitanja” i 2) djela čisto
vojničke prirode. Sporovi o ovom pitanju vođeni su kroz davanja tumačenja
Ministarstva vojnog, Ministarstva unutrašnjih poslova i Ministarstva pravde.
Povezanost civilnih i vojnih funkcija reflektovala se i na uniformu koju
je dugo predstavljala crnogorska narodna nošnja. Takav specifikum doveo je da
je poštovanje prema uniformi isto kao poštovanje prema nošnji na kojoj stoje
nacionalni simboli. Snažna borbena moć crnogorskih jednica počivala je na
ličnoj hrabrosti i stečenoj ratnoj vještini pojedinaca. Crnogorskog vojnika
karakterisala je laka pokretljivost, hitrina, odsječnost u reagovanju, naročito
je bio vičan u planinskom ratovanju i savladavanju planinskih prepreka. U
ranijim ratovima vješto se služio jataganom, a u novijim su bili dobri
strijelci. Crnogorski vojnik naviknut od malena na sve teškoće oskudnog i
surovog planinskog života bio je zdrav i hitar, nije bio podložan čestom
obolijevanju i lako je podnosio i najteže ratničke napore. Karakterisao ga je
optimizam u borbi zahvaljujući kojem se upuštao u sukob sa mnogo moćnijim
neprijateljskim snagama, zatim ponos, prisutnost kulta predaka koji je nastojao
sačuvati i održati vlastitim primjerima i podvizima. Individualnost,
temperamentnost, slavoljublje i osjećaj za pravdu i slobodu bila su njegova
neodvojiva karakterna i personalna svojstva. Pored izdržljivosti, lične
hrabrosti i naslijeđene ratne vještine, crnogorski vojnik je u svom domu,
plemenu i bratstvu usvajao prva znanja o tradiciji i ljubavi prema otadžbini
koja su duboko bila ukorijenjena u njegovom svijetu, dominantno ga određujući
kao vojnika i ličnost. Služba otadžbini i žrtvovanje za nju, predstavljali su
najuzvišeniji čin i dužnost, i smatrale su se dugom prema precima i domovini. U
uslovima stalne ratne opasnosti i opstajanja u teškim uslovima dugog ratovanja,
za njega je ratovanje postalo životni poziv, pitanje časti, pa čak i životni
smisao.[12]
Uzdigla se i izgradila svijest o slobodi, koja je kroz viteško shvatanje,
odnos prema oružju, predanost domovini stvorila poseban vojnički kodeks. Za one
koje ne bi sa puškom u ruci učestvovali u odbrani otadžbine bile su rezervisane
kazne koje su u sebi sadržale moralnu degradaciju i izopštenost iz zajednice,
poput oduzimanja oružja, davanja pogrdnih nadimaka ili oblačenja ženske
garderobe. Zarobljavanje i dezerterstvo nije bilo izraženo, predstavljalo je
pravu rijetkost i u etičkom i vojnom kodeksu Crnogoraca smatralo se za veliku
sramotu. Slično je bilo i sa barjacima pod kojim je bilo primjera da u jednom
danu gine nekoliko bratstvenika ili najbližih krvnih srodnika kako ne bi, kao
znamenje jedinice, pao u neprijateljske ruke. Na kraju, narodnu vojsku u
odbrani otadžbine nijesu samo sačinjavali odrasli mučkarci, već i đeca i starci
i žene u pomoćnim službama, dakle, čitav narod predstavljao je jedinstveni
ratni ili borbeni potencijal, bez obzira na oskudnost materijalnih sredstava.[13]
Ratnički duh koji je usađivan u crnogorskog vojnika, davao mu je čvrstu vjeru u
pravilno postupanje pri odbrani otadžbine i pobjedi njegovog oružja,
omogućujući mu da vojno pobijedi i daleko veće i modernije naoružane armije.
Plemenske vojne starješine bile su „genijalci” gerilskoga ratovanja, ali
novi načini borbe i povećanje ubojitosti vatrenoga oružja iziskivali su
školovanje crnogorskih oficira; borbeno polje više nije izgledalo kao u „dobu
herojskom”. Henri Bomont, britanski rezident na Cetinju, zapisao je još 1909.
godine da je crnogorska vojska više za defanzivu no za ofanzivu, i to je
odličan opis koji nam pomaže da zaključimo prirodu bezbjednosnih pozicija —
ulagalo se u odbranu prevashodno, a onda kako se bude razvijala geopolitička
situacija, preći će se i u razvoj ofanzivnih manevara. Ali istorija crnogorske
vojske pokazuje nam da su Crnogorci bili bolji u odbrani nego u napadu — mada
za to nije kriva vojna struka, već brojčano stanje i stanje naoružanja. U
tadašnjem crnogorskom društvu u kojem je vojna služba bila visoko uvažavana,
neizbježno je bilo da predstavnici oficirskog kora učestvuju u politici. Česti
ratovi i sukobi od oficirskog kora stvorili su najviše autoritete u državi,
tako da u društvu u kojem je jedan od osnovnih principa bio vojnički duh,
oficirski kor je imao, pored vojne, mnogo širu ulogu ostavljajući trag i na
društveno-kulturnom životu. Dakle, crnogorski oficirski kor je značajno
oblikovao i usmjeravao crnogorsko društvo tadašnjeg doba.
U permanentnoj borbi za državnu i vlastitu egzistenciju Crnogorci su se
oslanjali na sopstvene snage i iskustvo. Tokom sukoba sa višebrojnijom i
tehnički nadmoćnijom osmanskom vojskom, Crnogorci su razvili specifičan i
orginalan način odbrambeno-gerilskog ratovanja karakterističan za planinske
uslove. U otežanim uslovima od upotrebe prave strategije i taktike zavisio im
je opstanak. U zavisnosti od snage i naoružanja neprijateljskih snaga Crnogorci
su određivali način ratovanja. Vještim ratovanjem i primjenom adekvatne ratne
strategije i taktike uspijevali su se oduprijeti i savladati daleko moćnije
snage moćnog Osmanskog carstva, koje su često bile i deset puta brojnije.
Međutim, modernizacijom naoružanja koje je bilo dostupno snažnim oružanim
snagama iza kojih su stajale razvijene ekonomije, mijenjao se i način ratovanja
i sposobnost protivnika. Upotreba modernijeg i efikasnijeg naoružanja, uvođenje
novih redova i drugih novina u turskoj vojsci stvorili su značajno preimućstvo
i ograničili borbenu sposobnost crnogorske vojske. Iako je Crnogorac zadržao
tradicionalne ratničke osobine i pored hrabrosti od Crnogorsko-turskog rata
1852–1853. godine, suočavanje sa takvim protivnikom zahtijevalo je sprovođenje
određenih reformi i novina unutar crnogorske vojske. U uslovima u kojima je
turska vojska dominantno zamijenila jatagane revolverima sa ubojitim punjenjem,
i pored ogromne hrabrosti, bez primjene kakvih-takvih savremenih sredstava,
crnogorska vojska je teže savlađivala dva do tri puta brojniju tursku vojsku,
nego što je ranije bila u stanju da izvede.[14]
Pojava modernog naoružanja izazvala je preokret u načinu borbe Crnogoraca,
ograničila je smjelu akciju pojedinaca i učinila nužnim složeniji način borbe.[15]
Nakon Veljeg rata postalo je jasno da se mora pristupiti opsežnoj
reorganizaciji i modernizaciji crnogorske vojske, što je podrazumijevalo
odgovarajuću artiljeriju, kvalitetnije naoružanje, razrađenu logistiku i
teorijski potkovan komandni kadar.
Suočeni gotovo uvijek sa brojno i opremom snažnijim protivnikom,
malobrojna crnogorska vojska sa inferiornijim naoružanjem i opremom u
konstantnom nedostatku municije, primjenjivala je različite taktičke varijante
u zavisnosti od situacije. Tako je izbjegavala frontalne sukobe sa protivnikom
koji bi je neminovno vodili u poraz, kao i sukobe u ravnicama i brisanom
prostoru. Crnogorska vojska vješto je koristila prirodne zaklone i birala
strategijski pogodne položaje za stupanje u borbu sa protivnikom koji u takvim
djelovima nije bio u mogućnosti da u potpunosti razvije svoje snage i
upotrijebi njihovu brojčanu dominantnost. Svoje ratovanje crnogorska vojska
bazirala je na odbrani sa taktičkim odstupanjem i kontinuiranim i iznenadnim
napadima, razvlačeći tako neprijateljske snage, slabeći njihovu ubojitost i
vješto birajući pogodne terene, najčešće klance i usjeke u kojima bi krenuli u
kontranapad. Stvarajući povoljne uslove za najefektivnije dejstvo, vršili su
brze, odsječne, kratke i ubojite napade na bokove ili glavnicu neprijateljskih
snaga, zadajući im tako snažne gubitke, nakon čega bi slijedilo ponovno
odstupanje i držanje distance.
O taktici i strategiji ratovanja crnogorske vojske malo je pisano, njome se jedino bavio austrougarski generalštabni oficir Jozef Šen, dok je o uspjesima te taktike na bojnom polju pisano mnogo. U sklopu svojih planova za Bosnu i Hercegovinu, Austrougarska je pomno pratila aktivnosti Crne Gore i Srbije u Veljem ratu 1876–1878. godine. S tim u vezi naročita pažnja poklanjana je izučavanju crnogorske vojske, njene strategije, načina ratovanja, organizacije i karaktera. Ovim su se bavili specijalizovani austrougarski oficiri posebno zaduženi za ovakvu vrstu aktivnosti. Iz takvih okolnosti zasnovanih na savremenim podacima i ličnom proučavanju nastala je knjiga Jozefa Šena objavljena 1898. godine na njemačkom jeziku, pod naslovom Montenegrinshe Kriegfunhrung und Taktik.
U Veljem ratu crnogorska vojska je bila podijeljena na dva dijela,
Sjevernu i Južnu vojsku, a primjenjivala je sistem metodične strategije zasnovan
na stečenim ratnim iskustvima, zavisno od date situacije u sklopu većih vojnih
operacija. U ratovanju crnogorske vojske u Veljem ratu mogu se prepoznati dva
tipa metodične strategije. Tokom 1876. godine crnogorska strategija bazirala se
na odlučnosti operacije, a u 1877. godine na principu zamaranja protivnika uz
primjenu izvjesnih taktičkih principa planinske vojske.[16]
Osnovna karakteristika crnogorske vojske je bila odlučnost u vođenju borbenih dejstava
i izvođenju vojnih akcija koja se zasnivala na njihovom tradicionalnom
ratničkom duhu, vojnom pozivu — odbrani otadžbine kao životnoj preokupaciji i
iskustvu stečenom u neprestanim ratovima za odbranu države i slobode. Metodična
strategija sastojala se od nekoliko ključnih faza, od iscrpljivanja protivnika
primjenom gerilskog načina ratovanja u planinskim uslovima nasuprot
koncentričnoj ofanzivi turske vojske. Crnogorska vojska se najčešće dijelila u
nekoliko manjih djelova, pregrupisala u cilju razdvajanja i zamaranja
protivnika, sa lakom mogućnošću ponovne koncentracije i grupisanja. Njene
jedinice karakterisala je laka pokretljivost, brzina i inicijativa, smjelost
ubojitog i efikasnog dejstva u okršajima. Pravci djelovanja crnogorske vojske
su bili kratki uz brzo manevrisanje iz strategijskog obruča u taktičko
stezanje, iz čega se brzo i vješto izvlačila. Ovo je podrazumijevalo konstantnu
promjenu intenziteta borbenih dejstava od ofanzivnih ka defanzivnim, praćenim
čestim odstupanjem i iznenadnim napadima, dugim razvlačenjem i njegovim
iznenadnim i kratkotrajnim napadanjem i uznemiravanjem. Crnogorsku vojsku
karakterisala je odmjerenost i odsječnost u vođenju akcija sa instinktivno
proračunatim tempom akcije, njenim izvođenjem na određenom prostoru, u
najpogodnijem momentu i na najosjetljivijem mjestu. Sprovođenje ove strategije
zahtijevalo je izdržljive vojnike, sposobne za prelaženje većih destinacija i
spremne da izdrže najteže ratne napore sa nesumnjivim moralnim i ratničkim
karakteristikama. Teški životni uslovi sa kojim se suočavao Crnogorac i u ratu
i u miru, kao i česti ratovi i međusobni okršaji stvorili su od njega sposobnog
i efikasnog vojnika sa ogromnim ratnim iskustvom, formiranim instinktom za
vođenje borbe, čeličnom snagom i jakim karakterom pogodnim ne samo da izdrži
iscrpne fizičke napore, već i psihološki podnese neprestanu borbu i pritisak
pod konstantnim prisustvom neprijateljskih snaga. Sa takvim specifičnim
svojstvima crnogorski vojnik i crnogorska vojska bili su u mogućnosti da se
nametnu daleko nadmoćnijem protivniku, predstave brojniji nego što zaista jesu,
umrtve i rastegnu protivnika, oslabe njegovu snagu brojnosti i kroz niz
konstantnih borbenih udaraca i odstupanja na najpogodnijim lokacijama,
trenucima i mjestima zadaju mu snažne pobjedničke udarce.
Iako je crnogorska vojska dominantno vodila odbrambene ratove, najveći
dio borbi u kojima je pobjeđivala vodila je ofanzivno. Crnogorci su više birali
napad i borbu nego žilavu odbranu pred nadmoćnijim neprijateljem.[17]
Akcije crnogorske vojske bile su nepredvidljive za neprijatelja, izvođene su
takvom vještinom da neprijateljske snage nijesu mogle do zadnjeg momenta
zaključiti da li će ona djelovati ofanzivno ili defanzivno. Često se
primjenjivala taktika naizmjeničnog smjenjivanja napada i povlačenja, uz
munjevite promjene tempa i smjera akcije. Primjer jedne ovakve taktike jeste
pobjeda na Vučjem dolu, 1876. godine protiv osmanskih snaga predvođenih Muktar
pašom. Nenaviknuta na marševsko kretanje, u ovom ratu iz Crne Gore ka
Hercegovini vojska se kretala razjedinjena u grupama koje su marširale kao u
„ptičijem maršu”[18]
krećući se u zavisnosti od terena ili lične volje. Crnogorska vojska se kretala
bez tempa, reda i marševske tehnike i proračuna. Kretala se od položaja do
položaja prema sopstvenoj volji, praveći pauze za odmor — svaki vojnik ili
jedinica prema sopstvenoj volji. Sve je počivalo na volji pojedinca, pa se tako
moglo viđeti da neko maršira, a neko, pak, odmara. Pojedini vojnici su imali
konje, pa je kolona nerijetko bila mješavina konjanika, pješaka i konjovodaca.[19]
Prilikom stizanja na odredište, bataljoni su pristizali i birali mjesto za
logorovanje bez posebnog reda i rasporeda. Prema strogim marševskim proračunima
ovakvo anarhično kretanje kolone crnogorske vojske znatno ju je usporavalo.
U primjeni ratne taktike i strategije crnogorska vojska je više djelovala
iskustveno i instiktivno nego po principima vojne i naučne metode, pravilno je
uočavala najopasniju neprijateljsku grupu (zasebnu operativnu kolonu) protiv
koje su isturali svoje najveće snage koje su se lako prebacivale sa jednog na
drugi položaj ili pravac.[20]
Jedna od tipičnih karakteristika crnogorske vojske jeste da su unaprijed
posijedali strateški važne položaje nekoliko časova, pa i nekoliko dana ranije.[21]
Ukoliko ishod sa glavnom neprijateljskom grupom zbog nesrazmjernosti nije mogao
biti riješen u jednoj odlučujućoj borbi, crnogorske jedinice su je okruživale i
zadavale joj manje udarce. Ukoliko nijesu mogli zadržati neprijatelja u
nadiranju i pored velikih gubitaka koje bi mu nanijela, crnogorska vatrena
linija se postepeno povlačila nazad s položaja na položaj. U takvim
okolnostima, neprijatelj bi jurišno nastupao ne nailazeći na crnogorske snage,
čime je bio iscrpljivan i razvlačen, a crnogorska vojska je ove vješte manevre
ponavljala čak i po tri puta.[22]
Nakon što bi neprijateljske snage bile dovedene do stepena malaksalosti, crnogorska
vojska prelazila je u kontranapad, preuzimala inicijativu i savlađivala
mnogobrojnije neprijateljske snage. Ni jedna regularna vojska nije mogla da se
uporedi sa Crnogorcima u neobičnoj vještini korišćenja terena i planinskog
zemljišta, kroz salijetanje neprijatelja i urođenim instinktom za izbor momenta
da se krene u napad.[23]
Središte taktike se sastojalo u maksimalnom iscrpljivanju neprijateljskih snaga
i tek onda prelazak iz susjedne bliske borbe u protivnapad. Vodeći defanizivne
ratove Crnogorci su se bazirali na aktivnoj odbrani povezanoj sa korišćenjem
dobrog položaja. Samo na bliskom odstojanju otvarali su vatru, kada su bili
sigurni u njen nesumnjivi uspjeh, pri čemu su koristili sva raspoloživa vatrena
oružja u cilju postizanja vatrene nadmoći. Neprijatelju su najveće udarce
zadavali noću, dok su danju izbjegavali snažne i ozbiljnije napade, osim manje
sporadične čarke i uznemiravačke konstantne napade. Svjesni velike snage
neprijatelja i poučeni bogatim vlastitim iskustvom, nikada se nijesu kretali
ravnicama i dolinama, pa čak i kad su znali da se u blizini nalaze manje snage
od njihove, uvijek su birali kretanje po lošim putevima, krševitim ivicama koje
okružuju ravnice i polja. Fleskibilnost, pokretljivost i ubojitost su
karakteristike koje su crnogorsku vojsku načinile podesnom i sposobnom za
kratke, iznenadne i uspješne poduhvate i akcije. Crnogorska vojska vodila je
ratove do iscrpljenja svih sredstava i snaga, a dejstvujući na domaćem
planinskom terenu, primjenom tradicionalnih taktika i strategije ratovanja, uz
bogato ratno isksustvo, urođene ratne instinkte i hrabrost, predstavljala je
jaku i značajnu defanzivnu silu.
Društvene okolnosti vjekovne borbe protiv različitih osvajača uslovile su
da dominantna kategorija crnogorskog društva tokom većeg dijela istorije bude
vojna dimenzija. Vojni poziv i uloga vojnog faktora odlučujuće su oblikovali
crnogorsko društvo. Iako je Crna Gora nakon 1918. godine izgubila puni oblik
državne samostalnosti i dio sopstvenog identiteta, opredijeljenost ka vojnom
pozivu kao jednoj od najcjenjenijih društvenih kategorija i dalje je ostala
visoko kotirana u crnogorskom društvu. Takva percepcija vojnog poziva i uopšte
sve što je vezano za vojsku zadržala se i u godinama tokom i nakon Drugog
svjetskog rata. Osim visoke pozicije u vrijednosnom sistemu pojedinaca i
društva kao kolektiviteta, opšta zapostavljenost crnogorskog etniciteta u
periodu 1918–1941. godine imala je za posljedicu da su se Crnogorci većinski
opredijelili za revolucionarni i narodnooslobodilački pokret u Drugom svjetskom
ratu. Na većinsku opredijeljenost Crnogoraca za ovaj pokret uticalo je nekoliko
faktora, među kojima su najvažniji: decenijska marginalizacija između dva
svjetska rata kao posljedica gubljenja državnih atributa, vjekovni odnos prema
pojmu slobode, nepostojanje alternativnih pokreta u antifašističkoj borbi itd.
U takvim okolnostima crnogorski kadrovi su u Drugom svjetskom ratu obavljali
najodgovornije dužnosti komandne, štabne i političko-partijske dužnosti, ne
samo na teritoriji Crne Gore, već i u svim ostalim krajevima Jugoslavije.
Nakon Aprilskog rata značajan broj italijanskih snaga i sve njemačke
snage povukle su se iz Crne Gore i produžile dalje za Grčku. Najveća snaga na
teritoriji tadašnje Crne Gore bila je ojačana 18. pješadijska divizija Mesina,[24]
kojoj su pomagale određene finansijske, žandarmerijske i druge snage. Jačina
divizije Mesina iznosila je oko 20.000 dobro naoružanih, opremljenih i obučenih
vojnika koji su imali dvogodišnje ratno iskustvo. Računajući pomoćne rodove i
službe italijanske vojske, sa djelovima žandarmerije i kvislniških snaga, broj
neprijateljskih vojnika koji su kontrolisali sve glavne logističke tačke,
punktove za snabdijevanje i ključne komunikacione dionice sa čitavom potrebnom
logistkim i naoružanjem u julskom ustanku, iznosio je više od 30.000 vojnika. Za
potrebe sređivanja stanja u Crnoj Gori mogle su se uvijek angažovati snage
italijanske 9. armije koja je bia locirana u Albaniji kao pripravna vojska za
rješavanje eventualnih problema u Jugoslaviji i Grčkoj. Uoči ustanka, broj
članova KPJ bio je izrazito nizak — 1.800 i 3.000 članova SKOJ-a. Težište
ustanka bilo je selo i ljudi sa sela kao glavna materijalna snaga borbe. Podaci
upućuju da je tokom ustanka bilo formirano 285 gerilskih borbenih grupa sa oko
6.200 boraca. Kada bi upoređivali ustaničke snage nasuprot neprijateljskih
snaga u julskom ustanku crnogorskog naroda, uzimajući u obzir osnovne vojne
parametre — ljudstvo, naoružanje, opremu, logistiku, obučenost, formaciju,
strategiju i iskustvo, onda možemo reći da je odnos snaga bio 1: 6 u korist neprijateljskih
snaga. Osim morala, na strani ustanika nije bio nijedan drugi relevantni
faktor. Od naoružanja, ustanici su imali puške jugoslovenskog modela ili čak
stare moskovke M. 1898 iz vremena Knjaževine Crne Gore, od revolvera koristili
su Gaser, Smitveson, ruski Nagant i Parabelum, imali su bombe kragujevke koje
su sklonili još iz Aprilskog rata i vrlo rijetko puškomitraljez ili mitraljez
iz perioda Kraljevine Jugoslavije i to je bilo sve. Svi ustanici nijesu ni bili
naoružani, već su svoje opremanje morali zadovoljiti oduzimanjem od protivnika,
kako je to radio crnogorski ratnik iz prošlih vjekova. Druge logistike, osim
vlastitog doma, tj. crnogorske žene, nije bilo. Na strani neprijatelja je bilo
moderno tenkovsko, artiljerijsko i pješadijsko, transportno naoružanje u
količinama koje zadovoljavaju stvarne potrebe. Pored pješadijskog i
artiljerijskog naoružanja svaka njihova jedinica imala je mitraljeze,
minobacače, bacače plamena, signalne jedinice, protivtenkovske, sanitetske,
inženjerijske i logističke jedinice. O uniformama, obući, opremi, hrani i
drugim ratnim i vojnim potrebama bilo je suvišno govoriti, kada se zna da je
italijanska vojska imala sopstvene komore, kuhinje, a da je dovoljne količine
hrane osiguravala rekvizicijom od domaćeg stanovništva.
U organizaciji ustanka su učestvovali uglavnom ljudi koji nijesu imali
značajno ratno ili borbeno iskustvo, ljudi koji dijelom nijesu rukovali oružjem
ili su njime rukovali nedovoljno stručno. Iako je ustanak imao kakvo-takvo
strategijsko rukovodstvo, na operativno-taktičkom nivou ne možemo govoriti o
čvrstom komandom lancu. Okosnicu ustanka predstavljale su tzv. udarne borbene
grupe sastavljene od 15 do 30 boraca uglavnom privrženika Komunističke partije.
Ove grupe počele su da se formiraju još u maju 1941. godine. Od početka je
rukovodstvo Komunističke partije nastojalo da ima dominantan položaj u
vojno-političkom rukovođenju ustankom. Međutim, iako su okosnicu predstavljale
borbene grupe koje su djelovale na principima gerilskog ratovanja, kako se ustanak
razvijao, partijski predstavnici nijesu potpuno, već samo djelimično rukovodili
ustankom. Borbenim grupama priključili su se i spontani ustanici tako da su
pojedine grupe već u ustanku prerasle u odrede jačine i više desetina boraca,
pa i par stotina. Komandu u gerilskom i opertivnom smislu preuzimali su
predstavnici bratstva ili sela koji su imali najviše autoriteta i vojnog
iskustva. Pretežno su to bili oficiri jugoslovenske ili čak crnogorske vojske
ili iskusni ratnici iz prethodnih ratova tj. ljudi sa najviše uticaja i
poštovanja u mjestu. U nekim sredinama zajedno sa mlađima ustajali su i
stariji, pa su u takvim slučajevima oni preuzimali prvijenstvo, dok su
postojale sredine u kojima su aktivni bili predstavnici mlađe populacije, pa su
se u tim sredinama isticali partijski funkcioneri i prvaci. U tim licima možemo
naći začetak funkcije političkih komesara koji su uvedeni u oktobru 1941.
godine.
Borbene grupe nosile su nazive po selima ili bratstvima, gotovo identični
nazivi su bili iz formacija crnogorske vojske sa kraja 19. i početka 20.
vijeka. Tako se borbene grupe nazivaju Čavorsko-kustudijski gerilski odred,
Bajička borbena grupa, Cucko-ćeklićka, upravo kako su se nekada nazivale čete
ili bataljoni kraljevske crnogorske vojske. Pojedine jedinice omasovile su se
još u ustanku, pa su prerasle iz borbenih grupa u gerilske odrede, a bilo je i
slučajeva da su se pojedine jedince u toku ustaničkih operacija nazivale četama
poput Gornjoceklinske gerilske čete (formirana 23. jula 1941), Ljubotinjsko-građanske
i Donjoselske gerilske čete (formirane avgusta 1941)[25]
itd. Osim naziva, u ovim jedinicama značajno se poštovala bratstvenička i lična
hijerarhija koja je vladala u patrijahalnom plemenskom društvu, naravno, uz
primjese novog doba i drugačijih društveno-političkih okolnosti. Rođaci,
bratstvenici, istoseljani borili su se rame uz rame, jedan pored drugog, pa je
i borbeni duh i vojnički moral takve jedinice bilo poseban, jer su se zbog
plemenskog nadgornjavanja i prvijenstva borili hrabrije i istrajnije nego da su
pored njih bili ljudi koje nijesu poznavali. Taj plemenski ratni mentalitet
koji se gradio vjekovima unazad prilično je bio izražen i u julskim borbama.
Kako su se borbe koncentrisale u selima, najbližim postajama, uz svoje
muškarice bile su i žene, starci pa i đeca. Tokom julskog ustanka crnogorske
žene uzimaju vidljivije učešće u sakupljanju ratnog i sanitetskog materijala,
prenošenju informacija, pa i u samim borbenim akcijama. Crnogorka u
Trinaestojulskom ustanku, uprkos mačoističkim postulatima crnogorskog društva,
dobija potpunu vojničku emancipaciju, što je rezultiralo visokim procentom žena
u redovima NOR-a, na važnim vojnim, rukovodnim i partijskim dužnostima, kao i
njihovu visoku žrtvu u ratu.
Bez odjeće, sa nedovoljno opreme, ali i bez kompletnije vojne slike
akcija i snaga na širem terenu, borbene grupe započinju svoje prve akcije u
noći između 12. i 13. jula. Za nekoliko dana ustaničke operacije iz
kontinentalnog dijela prenijele su se i u ostale krajeve Crne Gore, naročito u
sjevernu regiju. Prema najčešće korišćenim podacima, tih dana u ustaničkom
borbenom stroju našlo se par desetina hiljada boraca. Uprkos velikoj i
tehničkoj i ljudskoj nadmoćnosti ustanici su uspjeli, izuzev Cetinja, Nikšića,
Podgorice i Pljevalja, da oslobode najveći dio Crne Gore. U periodu od 9 dana
od 13. do 22. jula ustanici su uspjeli da oslobode čitavu teritoriju Crne Gore,
a 5.000 italijanskih vojnika je izbačeno iz stroja. Primjenjivali su
tradicionalnu odbrambeno-gerilsku taktiku kojom se služila i kraljevska
crnogorska vojska. Ustanici su napadali manje italijanske posade, brzo su
smjenjivali ofanzivno-defanzivni tempo. Akcije karakteriše i brza promjena temepa,
zadavanje napada i povlačenje, traženje slabih tačaka neprijatelju, uz
korišćenje prednosti poznavanja terena. Od borbenih grupa formiraju se odredi i
jedinice većeg karaktera, uspostavlja se međusobna komunikacija među jedinicama
koje počinju da se objedinjavaju. Vojno liderstvo dobija obrise kroz formiranje
vojnih komisija i neke vrste privremene vojne komande u koju ulaze predstavnici
cijele Crne Gore. Na slobodnoj teritoriji obrazuju se narodni odbori,
postavljaju se komande sa komandantima. U tim danima, nakon prvih vojnih akcija
i uspjeha, počinje skroman začetak jedne vojske koja će kraj krata dočekati sa
gotovo milion pripadnika. Međutim, uskoro će se nasuprot njima naći čitava
neprijateljska vojna armada kojoj nijesu bile u stanju da se suprostave ni
potpuno organizovane regularne jedinice, a ne gerilski odredi organizovani na
tradicionalni plemenski način.
Za suzbijanje ustanka angažovane su veoma jake snage od čega značajan
broj elitnih pripadnika italijanske vojske i najsurovijih pripadnika kvislinških
formacija. Pored ojačane 18. pješadijske divizije Mesina, koja je u svom
sastavu pored tri brigade imala dvije grupe karabinjera i crnokošuljaše, a tu
su bile i pomoćne jedinice, za razbijanje ustanka angažovana je:
5. alpska divizija Pusterija specijalizovana za planinsko ratovanje
sastavljena od dvije alpske brigade i jedne alpske artiljerijske brigade i
jednog inženjerijskog bataljona;
38. pješadijska divizija Pulja sastavljena od dvije pješadijske brigade,
jedne artiljerijske brigade, minobacačkog bataljona, protivtenovske čete i
drugih pomoćnih jedinica;
48. pješadijska divizija Taro sastavljena od dvije pješadijske i jedne
artiljerijske brigade, karabinjera, inženjerije, i grupe za prevoz teških
motornih sredstava;
19. pješadijska divizija Venezia koja se sastojala od tri pješadijske
brigade i jedne artiljerijske brigade;
22. pješadijska divizija Kacciatore delle Alpi koja se sastojala od dvije
pješadijske brigade i jedne artiljerijske brigade;
108 i 164 legija tj. brigada crnokošuljaša;
Konjička brigada, I i II grupa alpinaca divizije Vale, zatim Taurineze,
granična straža, mornarica, avijacija, i neregularne kvislinške snage kao što
je grupa Skenderbeg, grupa iz Vermoša i vulnetari iz Đakovice.[26]
Ove jedinice bile su naoružane tenkovima marke Carro Veloće radijusa 120
km, prosječne brzine 42, uz mogućnost savladavanja prepreko i do 70 cm,
naoružanim sa dva mitraljeza marke Fiat i dva marke Breda sa gotovo 5.000
metaka. Zatim, komandno vozilo Caro Armato naoružano 47 mm topom sa 104 granate
marke Breda i 4 mitraljeza marke Breda. Zatim, oklopno vozilo za vatrenu
podršku marke Scafo M40 koje savlađuje prepreke zid od 1 metra naoružano
topovima od 75 mm. Od vazduhoplova, tu su bili lovački avioni Breda Ba. 27
doleta 750 km, brzine 335 km/h, zatim razni modeli Fiata CR sa doletima od 780
do 1.150 km i brzinom od 335 do 430 km/h, kao i lovci jednosjedi Reggiane Re,
brzine 530km/h i doleta čak 1.300 km, kao i avioni bombarderi Savoja sa doletom
od 3.300 km. Uz gore navedena sredstva treba dodati i izviđačke, jurišne,
trenažne i transportne avione.[27]
Od sredine jula do kraja avgusta 1941. godine, koliko je trajalo
savladavanje ustaničkog otpora, odnos snaga između ustanika i neprijateljskih
snaga iznosio je nevjerovatnih 1: 15. Dakle, odnos snaga u odnosu na početke
operacije gotovo se ustrostručio u korist neprijateljskih snaga. Kada bi osim
broja ljudstva, razmatrali kalkulaciju odnosa naoružanja, njihovog kalibra,
dometa, količine kao i opreme i drugih sredstava, taj odnos prevazilazio bi
odnos iz bilo koje bitke vojne istorije. Italijanske snage su se koncentrisale
u Podgorici odakle je divizija Pusteria forsirala pravac prema Cetinju, Venezia
prema Kolašinu, a Kacciatore delle Alpi u pravcu Spuža i Nikšića. Italijanske
ekspedicione snage preuzele su inicijativu, potisnule ustaničke grupe koje su
počele da se osipaju, a onaj najborbeniji nukleus prelazi u šumu ili u duboku
ilegalu čekajući povoljniji trenutak za nastavak borbe.
Na kraju, nekoliko je glavnih teza koje izvačimo iz ovog izlaganja:
1. Ustanak je nadišao same ustanike i organizatore, na operativno-taktičkom
nivou nije postojala jasna komandno-rukovodeća struktura, odnosno vojna
hijerarhija. Na strateškom nivou dolazilo je do promjena — od održavanja
gerilskih borbi napadima na manje žandarmerijske i karabinjerske stanice i
manje garnizone do opštenarodnog ustanka. Možemo reći da je ustanak iznenadio i
ustanike i organizatore ali i okupatore.
2. Gerilske borbene grupe veoma brzo prerastaju u odrede koji već krajem
jula prerastaju u čete ili bataljone sa kompletnim komandnim kadrom. Kičmeni
stub partizanskih jedinica u Crnoj Gori 1941. godine bila je
plemensko-bratstvenička vojna organizacija sa svim karakteristikama crnogorske
narodne vojske. Primjenjivala se gerilsko-odbrambena taktika.
3. Ustanak nije podjednako počeo u svim djelovima zemlje, širio se od
kontinetalnog dijela Stare Crne Gore na ostale krajeve. Karakter borbenih grupa
među sredinama se razlikovao — u jednim su njime rukovodili partijski
funkcioneri, dok su u drugim to bili najugledniji bratstvenici sa najviše
autoriteta i poštovanja u mjestu.
4. Uprkos svim nedostacima, ustanak je imao svoju osnovnu ideju vodilju, borbe na terenu davale su rezultate, možemo da govorimo o značajnom stepenu međusobnog koordinisanja akcija i aktivnosti, ali uočavaju se i velika nesnalaženja poput onog o postupanju sa zarobljenicima, zatim sa zarobljenom opremom itd. Bez obzira na uspjeh vojnih operacija, značaj ustanak dominantno je odredio i sudbinu crnogorskog naroda i njene države u decenijama koje su slijedile, ali i danas, jer predstavlja trajnu vrijednost, 13. jul izvire iz slobodarske tradicije Crne Gore, u njemu se još jednom probudila epska Crna Gora. Sve vrijeme borbe crnogorskog naroda za slobodu provlači se vojni poziv i odnos prema dužnosti odbrane vlastite domovine. Visoka cijena vojne karijere u vrijednosnoj hijerarhiji crnogorskog društva zadržala se i u poslijeratnoj Jugoslaviji. Ovoj tradicionalnoj crti crnogorskog društva pogodovalo je i društveno-političko uređenje socijalističke Jugoslavije koje je imalo snažan militaristički karakter. U tim poslijeratnim godinama kombinacija tradicionalno vojne dimenzije crnogorskog društva i militarističkog ustrojstva novoformirane države, u čijem su stvaranju crnogorski kadrovi učestvovali u visokokm procentu, imala je za posljedicu i ogroman procenat oficirskog kadra iz Crne Gore u Jugoslovensoj narodnoj armiji. Njihov procenat bio je naročito velik u samom vrhu vojne elite — među generalima i admiralima. Odmah nakon rata 1945. godine jugoslovenska vojska imala je ukupno 72[28] generala, od čega je njih 28[29] bilo iz Crne Gore, što predstavlja 38,88 % generala iz Crne Gore od ukupnog jugolsovenskog generaliteta. Ova brojka zaista predstavlja svojevrstan fenomen crnogorskog društva, koji gotovo da je nemogue do kraja objasniti na racionalno prihvatljiv način. U narednim decenijama ovaj procenat nije nikada bio tako visok kao u prvim poratnim godinama, zbog uvažavanja nacionalnih principa ostalih republika kao sastavnih djelova socijalističke Jugoslavije kroz uvođenje nacionalnog ključa. Princip nacionalnog ključa ogledao se u određivanju obaveznih nacionalnih kvota za generale iz svih republika, što je gotovo odlučujuće uticalo da se ovaj procenat kasnije smanji. Međutim, i pored ograničavajućih faktora, procenat generala iz Crne Gore u jugoslovenskom generalitetu, uzimajući u obzir broj stanovnika, teritorijalnu i ukupnu snagu, bio je i dalje veoma visok. Od ukupno 14 načelnika Generalštaba JNA trojica su bili Crnogorci: Arso Jovanović (1945–1948), Peko Dapčević (1953–1955) i Ljubo Vučković (1955–1961). Ovo je 21,42 % ukupnog broja načelnika, što predstavlja desetostruko veću brojku od 2,04 % učešća populacije Crne Gore u ukupnoj populaciji Jugoslavije. U periodu od kada je prvi put u NOB-u 1. maja 1943. godine uveden čin generala pa do 20. maja 1992. godine kada je prestala da postoji JNA, prema raspoloživim podacima iz Crne Gore u sastavu JNA bilo je 199 generala i admirala.[30] Od 1943. do 1980. godine bilo je 162 generala i admirala, a od 1980. do 1992. godine u čin generala ili admirala JNA proizvedeno je još 35 lica. Od ukupnog broja (197), njih 167 su učesnici Narodnooslobodilačke borbe i rata. Nakon 1980. godine još nekoliko mlađih učesnika Drugog svjetskog rata iz Crne Gore, koji su bili dugogodišnji pukovnici okačilo je generalske epolete. Među njima su Vladimir Vojvodić, Ilija Nikezić, Gavro Perazić, Tomislav Peruničić i Obrad Vučurović.
0 Komentara