Iz Crnogorskog foruma navode da je Načertanije 1844. godine, koje je sastavio Ilija Garašanin, predstavljalo tajni državni program Kneževine Srbije sa jasno definisanim ciljem političkog širenja i nacionalnog preoblikovanja prostora na kojima su živjeli pravoslavni narodi, a posebno Crna Gora.

„Taj dokument ne govori samo o oslobađanju od Osmanskog carstva, već i o potrebi da se kroz dugoročan, sistematski rad Crna Gora veže za Srbiju i njeno shvatanje nacionalnog identiteta. Ključ te politike nije bio otvoreni sukob, već djelovanje iznutra, preko povjerenika, kulturnih radnika, prosvjete i ličnih veza sa dvorskim i političkim krugovima na Cetinju. U drugoj polovini XIX vijeka Srbija je u tom smislu slala u Crnu Goru svoje emisare, od kojih su neki formalno nastupali kao književnici, savjetnici ili prosvjetni radnici, dok su suštinski djelovali u skladu sa instrukcijama iz Beograda. Među njima se posebno pominju Matija Ban i Tomo Kovačević, ali i drugi akteri koji su imali zadatak da utiču na javno mnjenje i obrazovani sloj. Njihovo djelovanje nije se zadržavalo na ličnim kontaktima, već se širilo kroz škole, udžbenike i nastavne programe, u kojima su veličani Srbi i srpstvo, naglašavana ideja jednog naroda i zajedničke istorijske sudbine, dok su posebnosti Crne Gore sistematski umanjivane ili predstavljane kao privremena faza“, komentar je Crnogorskog foruma.

Smatraju da „posebno značajan dokaz ovakve politike predstavljaju pisma i instrukcije kneginje Darinke Obrenović Milanu Piroćancu iz 1866. godine“.

“ U tim dokumentima se otvoreno nalaže da se zadobije neograničeno povjerenje knjaza Nikole i njegove okoline, da se upoznaju njihove tajne misli i slabosti, te da se stalno i pažljivo govori o Srbima i Crnogorcima kao o jednom istom narodu, bez otvorenog nametanja, ali sa jasnim ciljem. Darinka Obrenović u tim uputstvima naglašava i važnost školovanja crnogorskih mladića iz uglednih porodica u Beogradu, uz državne stipendije, kako bi se oni kasnije vratili u Crnu Goru kao ljudi odani Srbiji i njenoj dinastiji. Prosvjeta i vaspitanje mladih kadrova označeni su kao jedno od najefikasnijih sredstava dugoročnog uticaja. U tom kontekstu, uloga učitelja, udžbenika i školskog sistema dobija posebno značenje. Škola je korišćena kao prostor u kojem se formira svijest budućih generacija, a učitelji i nastavni materijali kao prenosnici politički poželjne interpretacije istorije i identiteta. Takva praksa nije bila spontana niti izolovana, već dio šire strategije koja je Crnu Goru posmatrala kao prostor koji treba pripremiti i oblikovati prije bilo kakvog formalnog političkog sjedinjenja. U ovoj namjeri su uspjeli koristeći Prvi svjetski rat i 1918. godine kada su srpske trupe okupirale Crnu Goru i izbrisale je sa mape Evrope i svijeta, bez obzira što su Crna Gora i crnogorska vojska bile žrtvovane zbog Srbije i srpske vojske, ginuli da joj obezbijede odstupnicu. Fino su nam zahvalili. Zbog toga se odnosi Crne Gore i Srbije od XIX vijeka do danas ne mogu svesti na romantičnu priču o bratskoj ljubavi i kulturnoj bliskosti. Iza te retorike postojala je jasno osmišljena državna politika, u kojoj su tajne instrukcije, emisari, prosvjeta i propaganda igrali ključnu ulogu. Ignorisanje tih činjenica znači zanemarivanje arhivskih dokumenata i svjedočanstava savremenika koji nedvosmisleno pokazuju da se radilo o planskom i dugoročnom projektu političkog i nacionalnog uticaja“, naveli su u saopštenju iz Crnogorskog foruma.