Ovđe jedna mala digresija. Borislav Mihajlović Mihiz  je bio i ostao institucija srpske kulture i umjetnosti. Nije samo bio uspješan tumač Andrićevog djela, već ga je i lično dobro poznavao. ‘’Bio sam mlad reditelj i poznavao sam Mihiza dosta dobro. Molio sam ga nekoliko puta da me najavi Ivi Andriću, ali nekako je to slabo pamtio. Onda sam uzeo od njega Andrićev telefon i okrenuo broj (tada su se brojevi okretali). Javi se Andrić. Kažem ko sam i da bih jako želeo da ga upoznam, tužim usput Mihiza. Na to se desilo nešto neočekivano, što nisam primetio da je negde zabeleženo: Andrić se nasmejao. I to ne onako diskretno, već glasno, široko, da se čulo u slušalici. Kaže: ‘Pa izvolite, dođite.’ I da nemam ništa drugo da napišem, već taj smeh je dovoljan razlog da se ovog susreta javno setim.

Pominjem neke prevode koji su upravo tih dana bili objavljeni, šta misli o njima: ‘Znate kako kaže jedan Francuz: prevod je kao žena, ako je lepa nije verna, ako je verna nije lepa. A uvek sam se pitao kako to da se stranci interesuju za našu bosansku tematiku, za kojekakve hodže.’

            Pitam ga o njegovim delima na sceni: ‘Adaptacije svojih dela ne volim i iz principa ih ne odobravam. Kada god sam odobrio, prevario sam se. Nemci su mi nudili da snime film Gospođicu, ali nisam dao. Gospođica je zapostavljena malo u nas. Travnička hronika i Gospođica su na većoj ceni u inostranstvu nego ovde.’ ‘’ (Aleksandar Mandić: ‘’Školski čas kod Andrića’’) “Politika”, 26.07.2014.);

Jovan Ćirilov u tekstu ‘’Pozorištarije: Dr Andrić po dr Zecu’’ piše: ‘’Petar Zec je za svoju (doktorsku) tezu uzeo zamaman zalogaj – Ivu Andrića…Mislim da je glavna vrlina studije Petra Zeca što se nije mnogo ni trudio da pokaže da se Andrić može dramatizovati. Gotovo celokupna praksa dramatizacija Andrićevih dela, a pre svega u pozorištu, pokazuje da je on izuzetno tvrd orah. I za razliku od Dostojevskog ne baš tipični prozaist za pretakanje na pozornicu. I to uprkos, zaista, istinitoj tezi Zeca da u Andrićevom delu odjekuje na najbolji način mnogo toga dramatičnog, pozorišnog i sceničnog. Moje iskustvo sa dramatizacijom ‘Proklete avlije’ u JDP bilo je ne samo moje najbolnije profesionalno iskustvo, već i neprijatno iskustvo za samog Andrića koji je, posle uspeha Ćosićevog ‘Otkrića’, pomislio da možda greši, te da ipak njegova dela mogu da se prilagode pozornici. Posle toga, osim scenskih čitanja i konceptnih izvođenja poetske proze, za života nije više odobravao pozorišne adaptacije svojih ključnih romana i pripovedaka’’.

O djelu Iva Andrića napisane su mnoge kritičke rasprave, studije, odbranjene doktorske disertacije. Često se kaže da je naš jedini nobelovac prefinjenji stilista, nenadmašni tumač i poznavalac Bosne, čarobnjak riječi...Sve je to naravno tačno. Ipak, ne i dovoljno. Kako kaže Borislav Mihajlović – ,,Dodajemo još: to je stilist redak, izuzetan, sa jakom tradicijom narodnog jezika i govora, sa škrtom, ponosnom, odmerenom reči, sa jednim čudnim i čudno ukočenim ritmom, precizan, perfektan. I sve to što kažemo bude tačno, pa opet je to, čini mi se, jedna velika laž o pripovedaču Ivi Andriću. Jedna od onih istina koja vide kratko, i jedna od onih laži čije je ime bukvalnost“.

            Čini nam se da jedan, makar mali, korak idemo ka rušenju ovakve „velike laži o pripovedaču Ivi Andriću“, ako upoređujemo prirodu, porijeklo i sudbinu djela Njegoša i Andrića. Uticaj Njegoševog djela na Andrića nam može pomoći i kod analize Andrićeve recepcije nekih poznatih evropskih i svjetskih egzistencijalističkih mislioca, filozofa i književnika. Vladeta Vuković u tekstu ''Poetske slike i meditativna sazvučja u lirici Iva Andrića’’ piše: ''Već sam u eseju 'Andrić prema Vuku i Njegošu' u knjizi 'Na raskršću vremena' (''Bagdala”, Kruševac, 1987, str. 39) pisao: 'Njegoševa borba protiv životnog besmisla uticala je na Andrića mnogo ranije no filozofija apsurda poznatih evropskih i svetskih pisaca egzistencijalista (...) Kao i Njegoševo delo koje zrači višeznačnim smislovima, u podignutom retoričko-patetičnom tonu i biblijskom izrazu, i Andrićeva lirska proza nosi leksičko-jezičke osobenosti i ima umetničke vrednosti, karakteristične za prvu fazu njegovog književnog rada. Izvesni nanosi filozofije besmisla u Njegoševoj poeziji, ponikle iz patrijarhalnoherojske sredine, karakteristične za taj period borbe i otpora, prepoznatljivi su, u tranformisanom vidu, u Andrićevoj prozi.’

            Ivo Andrić je rekao za Njegošev stih iz “Gorskog vijenca” – ‘Neka bude što biti ne može// Nek ad proždre, pokosi Satana// Na groblju će iznići cvijeće za daleko neko pokoljenje-: ‘Nigde u poeziji sveta ni u sudbini naroda nisam našao strašnije lozinke. Ali bez tog samoubilačkog apsurda, bez toga, da se paradoksalno izrazimo, bez tog upornog negiranja stvarnosti i očevidnosti, ne bi bila moguća ni akcija, ni sama misao o akciji protiv zla.’ (‘Njegoš kao tragični junak kosovske misli’, 1935.) Njegoševa filozofija apsurda koju karakteriše iz biofiziološke strukture i psihičke građe crnogorskog čoveka koji je burama i ratovima vekovima odolevao na način vojnika nekadašnje Sparte. A u knjizi 'Sa Ivom Andrićem' Ljube Jandrića (SKZ, 1977, str. 276) Andrić kaže: ‘Kada bi se desilo ne znam šta sa ovim našim svetom, Njegoševa pesma nikad ne bi umukla. Po tome što se celog života mučio kako da sačuva svoju zemlju i po onome što je u kratkom životu napisao, Njegoš mi se, kao i Isidori Sekulić, svaki put učini nadzemaljski velik.’ Na strani 272 se kaže: ‘Gotovo da nijedan njegov stih ne bi smeo da se zastidi Šekspira. U godinama tek napunjene mladosti pevati tako uzvišeno o čoveku i čovečnosti mogli su pre njega, čini mi se, još samo Homer, Šekspir i Gete. Njegov stih može mirne duše da stane u sam vrh evropskog Parnasa. Ja sam – naročito u mladosti – dosta čitao Njegoša i ne bih se smeo zakleti da on i Vuk nisu na me izvršili jak uticaj.’ ’’

Za Serena Kjerkegora, poznatog danskog mislioca, filozofa i književnika, koji je uticao na Andrića, posebno u mladosti, vjera je pomjeranje razuma da bi se vjerovalo u nemoguće, tj. kada više nema ni jednog jedinog puta u stvarnosti, onda mi vjerujemo u – nemoguće.

Kada nam razum, dakle, kaže, i kada je sasvim, apsolutno, očevidno, da više nema ni jednog, čak ni eventualno mogućeg, puta u stvarnosti, onda mi vjerujemo ''samoubilački apsurdno’’ u – nemoguće. Ovo nemoguće,  ovaj ''samoubilački apsurd’’, ovo ’’uporno negiranje stvarnosti i očevidnosti’’, postaje, ostaje i funkcioniše kao jedan jedini preostali put i način, sredstvo, nada, vjera, mogućnost nekog, kakvog-takvog, ikakvog, odbrambenog i elementarno-opstajućeg modus vivendi preživljavanja i uporišnog toposa i nomosa, identiteta, jednog naroda, jedne vjere, jedne zemlje, jednog neba iznad i jednog moralnog zakona u ljudima, u nama, u onima koji se nalaze pred istrebljenjem njihovih i duhovnih i tjelesnih, cjelokupnih egzistencijalnih i antropoloških snaga, potencijala i bića! To je ''pomjeranje razuma'' da bi se ostalo upravo u razumu!? Jer, razum kaže ono što je očigledno, tj. da nema više puta pa ni izbora, ali ni izlaza, budući da je ostao samo bezizlaz! I tada razum više nije ne samo potreban i spasilac, već on postaje i nepotreban i suvišan, jer je završio svoju misiju, misiju svega onoga što on predstavlja kao organ ljudskog saznanja, kao svega onoga što on, takav kakav je, sa svojim sredstvima, i može uopšte da učini i da kreira, osmisli i realizuje. Na scenu i na djelu stupa vjera u nemoguće, ali ne samo kao kontemplativna i spekulativna vjera. Ovđe je vjera u nemoguće ujedno i poziv na akciju, to je misao za akciju kao poziv na borbu i odlučnost da se istraje do konačne pobjede, identitična sa ubijeđenošću i sigurnošću nekog višeg, božanskog, metafizičkog, sudbinskog, pravednog ( našu pravednost mora podržati božija pravednost, jer ako bog nije pravedan otkud onda uopšte postoji ovaj naš svijet i život i čemu uopšte njihov smisao i svrha postojanja?!

Njegoš se oslanja na antičku Grčku, na izvornost evropskog duha i mišljenja, na klasičnu Heladu i njenu istovjetnost misli i djela, ideja i prakse, na autentičnost i prvotnost dužnosti kao čovjekovog i ljudske zajednice u cjelini moralnog dobra po sebi, kao univerzalnog i vječnog, svevremenskog i svevažećeg utopijskog uzora i pra-ideala cjelokupnog čovječanstva. Nasuprot Antigoni iz istoimene drame Sofokla, koja se drznula da protivrječi kralju-zemaljskom bogu i njegovoj naredbi da se njen brat ne smije sahraniti (iste vrijednosti je i poruka: „Bolje grob nego rob!” i „Bolje rat nego pakt!”), stoji jedan drugi Sofoklov lik, Ismena: „Ni počet’ ne treba što biti ne može.” Crnogorci su se zainatili da tokom svoje cjelokupne istorije negiraju ove Ismenine riječi upravo suprotnim Njegoševim stihom koji su usvojili kao svoju neopozivu i apsolutnu istorijsku, filozofsku, ontološku, egzistencijalnu i etičku maksimu, dakle – „Neka bude što biti ne može!” Nema sumnje da je čitava crnogorska istorija upravo to sve do savremenosti.

                                      (Nastaviće se)